Bóng chuyền nữ Việt Nam nhìn lại một mùa: Khi chiến thắng bắt đầu từ người không ghi điểm

Trận đấu khép lại lúc 22 giờ 40. Khán đài vãn gần một nửa, tiếng hô vẫn chưa dứt. Tôi đứng ở hàng ghế thứ ba, cuốn sổ trên tay trắng trơn vì suốt hiệp bốn tôi không viết nổi một chữ. Phía sau lưng, ba cựu tuyển thủ mở livestream, chiếc điện thoại nhỏ xíu kéo về hơn năm nghìn người xem chỉ trong vòng mười phút. Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn. Có người ở Hải Phòng, có người ở Cà Mau, có người ngồi trong quán cà phê ở Pleiku, tất cả cùng dõi theo một quả bóng bay qua lưới.

Thứ giữ tôi ngồi lại sau tiếng còi mãn cuộc không phải tỉ số. Là một chi tiết nhỏ xảy ra ở set quyết định: đội thắng tung vào sân một cầu thủ dự bị, và chính cô ấy là người chạm bóng cuối cùng của trận. Người ghi điểm nhiều nhất đêm ấy ngồi ở ghế, quấn khăn quanh vai. Còn người quyết định trận đấu lại là cái tên mà khán đài phải hỏi nhau xem cô ấy đánh ở vị trí nào.

Bốn mươi tư năm cầm bút dạy tôi rằng bóng chuyền là môn thể thao mà người ta thường nhớ sai. Người ta nhớ người đập bóng, quên người đỡ bóng. Người ta nhớ pha ghi điểm, quên pha bắt bước một đã mở ra pha ghi điểm ấy. Và người ta nhớ một mùa giải bằng những bảng thành tích cá nhân, trong khi thứ thật sự quyết định thành bại lại nằm ở chỗ khó nhìn thấy hơn: cách một đội bóng tổ chức chính mình.

Đây là câu chuyện về một mùa giải như thế.

Một mùa giải dài hơn người ta tưởng

Mùa giải quốc gia năm nay kéo dài hơn mọi năm. Lịch thi đấu dày, các đội di chuyển liên tục giữa những điểm cầu, và xen giữa các vòng đấu ấy là những đợt tập trung đội tuyển, những giải giao hữu quốc tế, những chuyến đi ngắn mà ai trong nghề cũng biết là tốn sức. Nhóm đội mạnh vẫn quen mặt: VTV Bình Điền Long An, LPB Ninh Bình, Hóa chất Đức Giang, Geleximco Thái Bình, Ngân hàng Công Thương, Bộ Tư lệnh Thông tin. Nhưng khoảng cách giữa nhóm đầu và nhóm sau đã hẹp lại theo cách khiến người làm nghề phải chú ý.

Điều đáng nói là bối cảnh con người. Trần Thị Thanh Thúy từng sang Nhật Bản thi đấu cho PFU Blue Cats, một bước ngoặt với bóng chuyền nữ Việt Nam: lần đầu một chủ công của chúng ta sống trong môi trường V.League, tập cùng những ngoại binh hàng đầu châu Á, và trở về với một chuẩn mực nghề nghiệp khác. Nguyễn Thị Bích Tuyền ở lại, gánh hàng công, trở thành cái tên mà mọi hàng chắn đối phương phải nghiên cứu trước. Hai người, hai con đường, cùng một câu hỏi: lấy gì để dựng một đội bóng quanh họ mà không sụp đổ khi một trong hai vắng mặt.

Khán giả thì đông lên thật. Những trận đấu trên sân nhà có lúc chật kín, và các buổi livestream bình luận sau trận kéo được lượng người xem mà cách đây mười năm không ai dám mơ. Bóng chuyền nữ, môn từng bị coi là chuyện nhỏ, giờ có một cộng đồng theo dõi riêng, có người hâm mộ nhớ vanh vách đội hình, có những tranh luận về chiến thuật gay gắt không kém bóng đá.

Nhưng đông khán giả chưa chắc đã là nền móng vững. Đó là lý do tôi muốn đi vào phần khó nhất: nhìn vào cách các đội chơi bóng, chứ không chỉ nhìn vào bảng xếp hạng.

Điểm rơi nằm ở bắt bước một

Bóng chuyền hiện đại, ở bất kỳ trình độ nào, đều xoay quanh một câu hỏi duy nhất: đội bạn bắt bước một tốt đến đâu. Mọi thứ phía sau — chuyền hai phân phối, chủ công đập, đối chuyền ghi điểm — đều là hệ quả. Bắt bước một hoàn hảo cho chuyền hai ba lựa chọn. Bắt bước một trung bình chỉ còn một. Bắt bước một hỏng thì bóng đẩy sang lưới đối phương như một món quà.

Nhìn các trận đấu của nhóm đầu mùa này, tôi thấy một nghịch lý. Những đội thắng thường không phải đội có chủ công mạnh nhất, mà là đội có hai đến ba người đỡ bóng ổn định nhất. VTV Bình Điền Long An trong nhiều trận đã chơi thứ bóng chuyền không hào nhoáng: bắt bước một chắc, chuyền hai phân phối đều, tấn công chia đều hai cánh và sau lưng chuyền hai. Ngược lại, những đội sống bằng cảm hứng của một ngôi sao thường lên xuống thất thường, thắng đậm một trận rồi gục ở trận sau vì hệ thống đỡ bóng không chịu nổi áp lực phát bóng của đối phương.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì nó là gốc của mọi vấn đề. Khi một đội phụ thuộc vào bắt bước một của một hai cá nhân, đối phương chỉ cần nhắm vào họ. Phát bóng mạnh vào vị trí chủ công đỡ bóng yếu, hoặc phát xoáy vào góc sân giữa libero và chủ công, là đủ để phá nhịp. Cái hay của các đội bóng lớn trên thế giới không nằm ở việc họ có người đỡ bóng giỏi, mà ở việc họ có một hệ thống đỡ bóng mà mọi vị trí đều gánh được. Đó là thứ bóng chuyền nữ Việt Nam đang thiếu, và cũng là thứ rẻ nhất để xây nếu chịu khó.

Chuyền hai, và cái bóng của sự phụ thuộc

Ở giải quốc gia, chất lượng chuyền hai là ranh giới giữa đội khá và đội giỏi. Một chuyền hai giỏi không phải người chuyền bóng đẹp, mà là người đọc được hàng chắn đối phương và phân phối để tạo ra tình huống một chắn. Nhìn cách các đội nhóm đầu chơi, tôi thấy một mô thức quen: khi bắt bước một tốt, chuyền hai phân phối khá đều; khi bắt bước một xấu, bóng dồn gần như tuyệt đối cho đối chuyền.

Đó là lúc Bích Tuyền phải gánh. Cô là mẫu đối chuyền hiếm của bóng chuyền nữ Việt Nam: cao, mạnh, đánh được cả bóng cao lẫn bóng nhanh, và quan trọng nhất là dám đánh ở những pha bóng khó. Nhưng khi mọi đường bóng khó đều dồn về một người, hàng chắn đối phương chỉ cần chờ. Tôi đã xem những trận mà đối phương bỏ hẳn một chắn biên để dựng hai người chắn Bích Tuyền, chấp nhận mở cửa cho chủ công bên kia. Đó là một canh bạc, và nó thường thắng, vì chủ công của chúng ta không đủ ổn định để trừng phạt.

Sự xuất sắc của một cá nhân lại trở thành điểm yếu chiến thuật của cả đội khi đội không có phương án hai. Bóng chuyền không tha cho sự phụ thuộc.

Chắn và phòng ngự: chỗ chúng ta thua trong im lặng

Nếu tấn công là thứ khán giả nhớ, thì chắn và phòng ngự là thứ quyết định ai thắng. Nhìn các trận đấu của nhóm đầu, tôi thấy sự tiến bộ rõ ở khối chắn. Hoàng Thị Kiều Trinh và các phụ công trẻ đã chắn đọc tốt hơn, biết di chuyển cùng chuyền hai thay vì đứng chờ. Nhưng vẫn còn một khoảng cách với trình độ châu lục: thời điểm bật nhảy, góc tay, và sự phối hợp giữa chắn với libero phía sau.

Một pha chắn tốt không chỉ là chạm bóng. Nó là việc cả hàng chắn cùng đọc một tình huống, dồn đối phương vào một hướng đánh, và để libero cùng các hậu vệ đoán trước điểm rơi. Ở nhiều trận, tôi thấy hàng chắn Việt Nam chắn được bóng nhưng phía sau không ai bọc, thành ra bóng chạm tay chắn rồi vẫn rơi xuống sân nhà. Chắn mà không có phòng ngự phía sau là chắn vô nghĩa. Nguyễn Thị Kim Liên ở vị trí libero đã làm rất tốt phần của mình, nhưng libero chỉ che được một góc sân; ba người còn lại phải đọc trận đấu cùng cô ấy.

Phát bóng: vũ khí rẻ mà đắt

Ở bóng chuyền nữ, phát bóng là vũ khí thay đổi cục diện nhanh nhất. Một cú phát mạnh không chỉ ăn điểm trực tiếp, mà còn đẩy đối phương vào thế bắt bước một xấu, từ đó phá luôn cả hệ thống tấn công của họ. Nhìn các đội mạnh, tôi thấy họ phát bóng dám rủi ro: chấp nhận lỗi để đổi lấy áp lực.

Đội tuyển nữ Việt Nam ở các giải quốc tế thường thua ở đúng chỗ này. Khi gặp đối thủ mạnh hơn, chúng ta phát bóng an toàn, đối phương bắt bước một hoàn hảo và đập bóng như tập. Ngược lại, khi dám phát mạnh, chúng ta gây được khó khăn thật sự, kể cả với những đội trên cơ. Vấn đề là sự dám ấy không giữ được đều. Một set phát hay, set sau lại run tay. Đó là vấn đề tâm lý nhiều hơn kỹ thuật, và nó đòi hỏi một nền tảng tập luyện lẫn một văn hóa thi đấu khác.

Cuộc chạy đua vũ trang, và chỗ tiền không mua được

Đến đây thì tôi phải nói thẳng điều mà ít người muốn nghe. Thị trường chuyển nhượng bóng chuyền nữ Việt Nam những mùa gần đây đã biến thành một cuộc chạy đua vũ trang thương hiệu. Các đội lớn ký ngoại binh, tăng lương, mua ngôi sao, và bảng tin chuyển nhượng nóng như một kỳ chuyển nhượng bóng đá. Ai cũng nghĩ rằng mua được người ghi điểm nhiều nhất là mua được chức vô địch.

Nhưng hợp đồng đáng giá thật sự lại nằm ở những đội nhỏ. Ở đó, một huấn luyện viên phải dạy một cô gái mười tám tuổi cách đỡ bóng, cách di chuyển, cách đọc trận đấu — những thứ không thể mua bằng tiền trong một mùa giải. Những đội nhỏ ấy đào tạo ra người mà các đội lớn sẽ ký hợp đồng ba năm sau. Họ là nền móng của cả hệ thống, nhưng lại nhận được ít tiền nhất, ít khán giả nhất, ít lời khen nhất.

Có một sự lệch lạc trong cách chúng ta nhìn mùa giải. Người ta đếm huy chương, đếm danh hiệu vua phá lưới, đếm số điểm của ngôi sao. Người ta không đếm số cầu thủ trẻ được ra sân, số phụ công được đào tạo, số libero được rèn. Một nền bóng chuyền chỉ mạnh khi tầng dưới của nó dày, chứ không phải khi đỉnh của nó cao.

Và đây là điểm mù thứ hai, tinh tế hơn. Quản lý tải — việc cho cầu thủ nghỉ ngơi để tránh chấn thương — đang được lãng mạn hóa thành một câu chuyện khoa học thể thao đẹp đẽ. Trên thực tế, ở nhiều đội, quản lý tải thường nhường chỗ cho các tour giao hữu thương mại, các trận đấu quảng bá, những chuyến đi mà giá trị nằm ở hình ảnh chứ không ở chuyên môn. Cầu thủ được nghỉ ở trận này để đá trận khác vì hợp đồng, chứ không phải vì cơ thể cô ấy cần. Chấn thương rồi tái xuất, vì thế, không phải là câu chuyện anh hùng như cách người ta kể. Nó thường là hệ quả của một lịch thi đấu được thiết kế cho ai đó khác, không phải cho cầu thủ.

Tôi đã chứng kiến điều này trong nhiều môn, không riêng bóng chuyền. Một vận động viên trở lại sau chấn thương, khán giả vỗ tay, truyền thông gọi đó là ý chí. Nhưng ít ai hỏi vì sao cô ấy phải nghỉ ngang. Sự thật nằm ở những bảng phân bổ lịch thi đấu mà người ngoài không được xem.

Điều tôi tin, sau ngần ấy năm

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang ở một thời điểm tốt hơn nhiều so với hai mươi năm trước. Có khán giả, có truyền hình, có những ngôi sao được cả nước biết tên, có những cô gái trẻ dám mơ được đánh bóng chuyên nghiệp. Đó là thành tựu thật, và tôi không muốn phủ nhận nó.

Nhưng nếu mùa giải này dạy chúng ta điều gì, thì là điều này: chức vô địch được quyết định bởi những pha bóng không ai ghi vào sổ — cú đỡ bước một, pha bọc sau chắn, lần di chuyển đúng lúc của một người không ghi điểm. Đội nào hiểu điều đó sẽ đi xa hơn đội chỉ mua ngôi sao. Và nền bóng chuyền nào chăm lo cho tầng dưới sẽ đứng vững lâu hơn nền chỉ đầu tư vào đỉnh.

Tôi nghĩ về cô cầu thủ dự bị đã chạm bóng cuối cùng trong trận đấu đêm ấy. Cô ấy sẽ không lên trang nhất. Nhưng mười năm nữa, nếu bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn đứng vững, người ta sẽ nhớ đến những người như cô — những người làm nên chiến thắng mà không cần được gọi tên.

Cú đúp của cô gái 17 tuổi ở Lạch Tray, tôi viết lại bằng mồ hôi chứ không phải mực. Mùa giải này cũng vậy. Những gì đáng viết nhất không nằm ở tỉ số cuối cùng, mà ở những giọt mồ hôi âm thầm phía sau nó.

Ở tuổi 60, tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray. Nhưng tôi cũng học được rằng niềm vui lớn nhất của nghề này không phải là được hét, mà là được hiểu. Hiểu vì sao một đội thắng, vì sao một đội thua, và vì sao một cô gái dự bị lại là người quan trọng nhất trên sân trong đêm quyết định.

Bia với đồng nghiệp Brazil, sáng hôm sau xin lại băng ghi âm của đàn em. Tôi đã quên nhiều thứ trong đời, nhưng chưa bao giờ quên một pha bóng đẹp. Và mùa giải này có nhiều pha bóng đẹp hơn bất kỳ ai trong chúng ta xứng đáng được thưởng thức.