Asiad 20: Bóng lăn trước khi khán giả Việt Nam biết xem ở đâu

Hôm nay là ngày 14 tháng 9. Tôi ngồi trước hai màn hình. Một màn hình mở bảng lịch thi đấu Asiad 20. Một màn hình mở danh sách các kênh truyền hình và nền tảng trực tuyến trong nước. Trên bảng lịch, dòng đầu tiên ghi rõ: đội tuyển nữ Việt Nam gặp đội tuyển Đài Loan (Trung Quốc), 14 giờ, bảng E. Ngay dưới đó là dòng thứ hai: U23 Việt Nam gặp Kuwait, 17 giờ ngày 15 tháng 9, bảng C. Trên bảng danh sách, tôi đánh dấu từng đơn vị một bằng một dấu gạch chéo. VTV, gạch. VTVcab, gạch. HTV, gạch. Các nền tảng trực tuyến, gạch. Đến 9 giờ sáng, không một đơn vị nào trong nước xác nhận nắm quyền phát sóng Asiad 20, dù chỉ bằng một thông báo ngắn nhất.

Năm tiếng trước giờ bóng lăn, tôi không biết mình sẽ xem đội tuyển nữ Việt Nam đá ở đâu.

Tôi đã theo dõi bóng đá Việt Nam từ năm mười bảy tuổi, và trong chín năm quan sát đó, tôi học được một điều tưởng như nghịch lý: những vấn đề lớn nhất của bóng đá nước nhà hiếm khi nằm trên sân cỏ. Càng đi sâu, tôi càng nhận ra mọi câu chuyện lớn đều bắt đầu từ một con số nhỏ. Lần này, con số nhỏ đó là số không - số đơn vị truyền thông trong nước xác nhận nắm bản quyền phát sóng Asiad 20 tính đến sáng ngày 14 tháng 9.

Hai trận đấu của hai đội tuyển Việt Nam đã được ấn định giờ bóng lăn. Đội hình, chiến thuật, đối thủ, tất cả đã nằm trong tay ban huấn luyện. Thứ duy nhất chưa có là kênh để khán giả trong nước bật lên xem.

BỐI CẢNH: MỘT KỲ ĐẠI HỘI KHỞI ĐỘNG TRƯỚC LỄ KHAI MẠC

Asiad 20 được tổ chức tại Aichi và Nagoya, Nhật Bản. Quy mô của kỳ đại hội này, theo những thông tin đã công bố, bao gồm 45 quốc gia và vùng lãnh thổ, hơn 11.000 vận động viên và 469 nội dung thi đấu thuộc 43 môn thể thao. Lễ khai mạc dự kiến diễn ra vào ngày 19 tháng 9.

Điểm đáng chú ý với bóng đá Việt Nam nằm ở chỗ: bóng đá là một trong những môn khởi tranh sớm nhất, trước cả lễ khai mạc. Đây là đặc trưng quen thuộc của các kỳ đại hội đa môn. Vòng bảng bóng đá cần nhiều ngày để hoàn tất, nên ban tổ chức luôn phải cho bóng lăn trước khi ngọn đuốc được thắp. Đội tuyển nữ Việt Nam nằm ở bảng E và gặp đội tuyển Đài Loan (Trung Quốc) lúc 14 giờ ngày 14 tháng 9. U23 Việt Nam nằm ở bảng C và gặp Kuwait lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9.

Về mặt hạt giống, đội tuyển nữ Việt Nam được xếp vào nhóm hạt giống, thậm chí lần đầu tiên ở vị trí số một theo cách phân nhóm của ban tổ chức. Cách nói "mâm trên" mà giới truyền thông trong nước dùng để mô tả vị thế này có cơ sở về mặt thủ tục. Nhưng chính nguồn tin gốc cũng phải tự đính chính: vị trí hạt giống không đồng nghĩa với việc đội được đánh giá cao về chuyên môn. Hạt giống là chuyện hành chính và lịch sử. Sức mạnh là chuyện thời điểm.

Có khoảng cách giữa sự thật trên sân cỏ và sự thật trên bàn giấy. Và trong câu chuyện này, còn có một khoảng cách thứ ba, nằm giữa bàn giấy của nhà đài và màn hình của khán giả. Khoảng cách thứ ba đó mới là chủ đề của bài viết này.

Cần nói ngay một điều về giới hạn dữ liệu: hầu hết các thông tin trong câu chuyện gốc đều không kèm nguồn cụ thể, nên tôi xử lý toàn bộ như những dữ kiện "theo ghi nhận, chờ xác minh". Nhưng ngay cả khi chỉ dùng phần dữ kiện đã được nêu, bức tranh vẫn đủ rõ để phân tích.

PHÂN TÍCH: CUỘC ĐÀM PHÁN IM LẶNG VÀ CÁI GIÁ CỦA SỰ CHẬM TRỄ

Sự thật cốt lõi rất đơn giản. Tính đến sáng ngày 14 tháng 9, chưa có đài truyền hình hay nền tảng nào của Việt Nam công bố sở hữu bản quyền phát sóng Asiad 20. Hơn một tuần trước đó, một đơn vị Việt Nam được cho là đã "gần chốt" việc mua bản quyền. Nhưng đến nay, đơn vị đó vẫn im lặng, và lý do cho sự im lặng này không được nêu rõ.

Đây không phải một câu chuyện về phong độ. Đây là một câu chuyện về quyền phát sóng.

Để hiểu vì sao nó nghiêm trọng, cần đặt cạnh một dữ kiện so sánh. Năm quốc gia Đông Nam Á khác đã hoàn tất việc sở hữu bản quyền Asiad 20: Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia và Philippines. Việt Nam là quốc gia thứ sáu trong khu vực, và là quốc gia duy nhất trong nhóm này chưa có bản quyền tính đến thời điểm bóng lăn. Nói cách khác, sự chậm trễ của Việt Nam không xảy ra trong một thị trường không tồn tại. Nó xảy ra trong một thị trường đã có năm người chơi khác đã xong việc.

Khi nghi ngờ, hãy đếm. Khi đếm xong, hãy nghi ngờ cách đếm. Năm trên sáu. Con số này không nói lên điều gì về chất lượng bóng đá Việt Nam. Nó nói lên điều gì đó về tốc độ ra quyết định ngoài sân cỏ của Việt Nam.

Kinh tế học của một gói bản quyền

Bản quyền truyền thông của một kỳ đại hội như Asiad vận hành theo một logic tài chính khá rõ, dù ít khi được nói thẳng ra. Quyền phát sóng thuộc về chủ sở hữu bản quyền của sự kiện, và được bán theo lãnh thổ. Nghĩa là "lãnh thổ Việt Nam" là một đơn vị hàng hóa riêng biệt, có giá riêng, có người mua riêng. Gói quyền này thường đi kèm các điều khoản về độc quyền, về thời hạn, về khả năng bán lại một phần.

Người mua bản quyền, thường là một đài truyền hình hoặc một nền tảng trực tuyến, thu hồi vốn qua ba kênh chính: quảng cáo, thuê bao và tài trợ. Cả ba kênh này đều phụ thuộc vào một biến số thời gian. Quảng cáo cần thời gian để bán. Thuê bao cần thời gian để người dùng đăng ký. Tài trợ cần thời gian để nhãn hàng rót tiền. Khi một thương vụ bản quyền chỉ được chốt sát ngày khai mạc, cửa sổ thời gian đó bị nén lại đến mức gần như bằng không.

Điều đó lý giải vì sao việc một đơn vị "gần chốt" rồi im lặng lại là một tín hiệu đáng lo. Trong đàm phán bản quyền, im lặng thường mang một trong vài ý nghĩa. Có thể hai bên đang bất đồng về giá. Có thể bên mua đang gặp vấn đề về bảo lãnh tài chính hoặc dòng tiền. Có thể có một rào cản thanh toán hoặc pháp lý chưa được gỡ. Không có gì trong nguồn tin cho phép tôi khẳng định đó là lý do nào. Nhưng sự tồn tại của một sự im lặng không lời giải thích, ngay trước giờ bóng lăn, tự nó đã là thông tin.

Bóng đá là môn thể thao, nhưng cũng là nơi người ta giấu tiền tinh vi nhất. Và trong trường hợp này, thứ được giấu không phải tiền, mà là thời điểm và con số.

Hợp đồng bóng đá, đọc kỹ, không khác gì biên bản thẩm vấn. Mỗi điều khoản, mỗi ngày ký, mỗi điều kiện thanh toán đều kể một câu chuyện. Ở đây, ngày ký lại là ngày chưa tồn tại.

Chuỗi truyền dẫn: Sự kiện, nhà đài, khán giả

Tác động của một gói bản quyền chưa chốt vận hành theo một chuỗi ba mắt xích. Mắt xích đầu là chủ sở hữu bản quyền, tức ban tổ chức và tổ chức chủ quản của sự kiện. Mắt xích giữa là nhà đài và nền tảng phân phối, tức người mua quyền. Mắt xích cuối là khán giả, cùng với các nhà tài trợ và quảng cáo phụ thuộc vào việc khán giả có xem được hay không.

Chuỗi này chỉ hoạt động khi cả ba mắt xích được nối liền. Nếu mắt xích giữa đứt, mắt xích cuối không bao giờ nhận được tín hiệu, dù mắt xích đầu đã phát đi đầy đủ. Trong trường hợp Asiad 20, mắt xích đầu đã quay. Mắt xích giữa đang trống. Mắt xích cuối đang chờ.

Hệ quả không dừng ở việc khán giả không xem được. Nó lan sang nhiều nhóm khác. Lượng tiếp cận của các nhà tài trợ cho đoàn thể thao Việt Nam bị giảm, bởi một thương hiệu trả tiền để xuất hiện trước mắt công chúng, và công chúng chỉ xuất hiện khi có sóng. Các nền tảng phân phối hợp pháp mất cơ hội nắm bắt một lượng người xem tập trung. Và nguy cơ lớn hơn: khi không có kênh chính thống trong nước, một phần khán giả sẽ tìm đến các nguồn nước ngoài hoặc các đường dẫn khác, một kết cục làm xói mòn cả thị trường bản quyền trong nước lẫn khả năng kiểm soát chất lượng trải nghiệm.

Bóng đá là sản phẩm dẫn dắt của kỳ đại hội này với Việt Nam. Hai đội tuyển vào sân trước lễ khai mạc, đúng thời điểm sự chú ý của công chúng đạt đỉnh. Nếu có một môn mà việc mất sóng gây thiệt hại lớn nhất, thì đó chính là bóng đá.

Trạng thái của một mâm trên không có sóng

Có một nghịch lý cần được chỉ ra. Đội tuyển nữ Việt Nam được xếp vào nhóm hạt giống, lần đầu ở vị trí số một theo phân nhóm. Cách mô tả này, cộng với việc U23 Việt Nam cũng được xếp vào nhóm được kỳ vọng trong khu vực, tạo ra một điểm neo kỳ vọng. Nhưng chính nguồn tin lại ngay lập tức hạ nhiệt kỳ vọng đó, khi lưu ý rằng vị trí hạt giống không đi kèm đánh giá chuyên môn cao. Sự đặt cạnh này cho thấy một căng thẳng nội tại: kỳ vọng được dựng lên, rồi bị chính người dựng làm mờ đi.

Tôi theo dõi các trận đấu của bóng đá Việt Nam đủ lâu để biết rằng loại căng thẳng này thường tự giải quyết bằng kết quả sân cỏ. Nếu đội thắng, câu chuyện hạt giống thành câu chuyện tiến bộ. Nếu đội thua, câu chuyện hạt giống thành câu chuyện thổi phồng. Với đội tuyển nữ, lịch sử cho thấy đây là đội từng gây khó dễ cho nhiều đối thủ trong khu vực nhưng chưa từng vượt qua ngưỡng cạnh tranh ở tầm châu lục rộng lớn hơn. Đó là một nền tảng trung thực để nhìn vào trận gặp đội tuyển Đài Loan (Trung Quốc).

Nhưng kể cả trước khi bóng lăn, đã có một sự thật không thể chối: một đội tuyển được xếp "mâm trên" lại đang đứng trước nguy cơ không được phát sóng chiếu trên chính sân nhà về mặt khán giả. Tham vọng thể thao và năng lực thương mại đang kéo lệch hai hướng.

GÓC PHẢN TRỰC GIÁC: CÓ PHẢI SỰ CHẬM TRỄ NÀY LÀ HỢP LÝ?

Trước khi kết luận theo bất kỳ hướng nào, tôi buộc phải dựng giả thuyết ngược lại cho chính mình. Liệu sự chậm trễ trong việc mua bản quyền Asiad 20 có phải là một quyết định hợp lý về mặt thương mại, chứ không phải một sai sót?

Có ít nhất ba lập luận ủng hộ khả năng này. Thứ nhất, một kỳ đại hội đa môn với hơn 469 nội dung thi đấu trên 43 môn là một gói hàng khổng lồ mà phần lớn nội dung không thu hút khán giả Việt Nam. Người mua phải trả tiền cho cả gói, trong khi chỉ có vài nội dung thực sự tạo ra doanh thu. Nếu giá bị đẩy lên dựa trên toàn bộ gói thay vì phần giá trị thực, việc không mua có thể là quyết định đúng. Thứ hai, cửa sổ bán quảng cáo và thu hút thuê bao đã bị nén quá mức, nên lợi nhuận kỳ vọng có thể thấp hơn chi phí. Trong kinh tế học của quyền phát sóng, mua đắt rồi lỗ còn tệ hơn không mua. Thứ ba, Nhật Bản nằm cùng múi giờ tương đối thuận lợi với Việt Nam, nghĩa là các trận đấu diễn ra trong giờ vàng xem của khán giả, điều này làm tăng cả giá trị lẫn kỳ vọng doanh thu, nhưng cũng làm tăng áp lực từ phía người bán, khiến giá có thể bị đẩy lên cao hơn giá trị thực.

Tôi ghét phải kết luận, nhưng dữ liệu không để tôi yên. Và dữ liệu ở đây, dù mỏng, lại nghiêng về một cách đọc khác.

Nếu sự chậm trễ thực sự là một quyết định thương mại hợp lý, ta kỳ vọng sẽ thấy các quốc gia có thị trường tương đồng cũng chậm trễ. Nhưng năm nước láng giềng đã xong việc. Nếu vấn đề là giá đắt so với giá trị, ta kỳ vọng sẽ thấy một lời giải thích công khai về việc từ chối mua. Nhưng thứ ta nhận được là sự im lặng. Nếu vấn đề là đàm phán bế tắc, ta kỳ vọng sẽ thấy một tín hiệu rằng cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra. Nhưng thứ ta nhận được là một thông tin "gần chốt" đã hơn một tuần mà không tiếp nối.

Giả thuyết ngược lại không bị bác bỏ hoàn toàn. Có thể đơn vị Việt Nam đang đàm phán đúng, và sẽ chốt vào phút chót với giá tốt. Nhưng ngay cả kịch bản tốt nhất này cũng để lại một câu hỏi chưa được trả lời: nếu năm nước láng giềng làm được việc này sớm hơn, tại sao Việt Nam lại chờ đến sát giờ? Đây không phải câu hỏi đạo đức. Đây là câu hỏi về quy trình.

Và có một điểm mù khác trong cách đọc sự việc. Nhiều người mặc định rằng khán giả có quyền được xem miễn phí. Nhưng trên thực tế, không có quy định nào trong bối cảnh này buộc một đài phải phát miễn phí một kỳ đại hội. Quyền phát sóng là một hàng hóa. Nếu không có ai mua, việc không có sóng là một kết cục được pháp lý cho phép, chứ không phải một vi phạm. Điều này không làm dịu nỗi thất vọng của khán giả, nhưng nó định vị đúng bản chất vấn đề: đây là thất bại của thị trường và của quy trình, không phải của một quy định bị phá vỡ.

Áp lực công luận, trong những tình huống như thế, thường hướng về liên đoàn bóng đá hoặc cơ quan quản lý thể thao. Nhưng bản quyền truyền hình là chuyện thương mại, không phải chuyện chuyên môn. Việc đổ lỗi cho một cơ quan thể thao vì một thương vụ bản quyền không thành là một sự nhầm lẫn về trách nhiệm. Sự nhầm lẫn này có thể gây áp lực sai chỗ, trong khi áp lực đúng chỗ nên đặt lên những đơn vị có khả năng mua và phân phối bản quyền.

RỦI RO VÀ ĐIỂM CẦN THEO DÕI

Rủi ro lớn nhất trong câu chuyện này là rủi ro tiếp cận. Cụ thể, rủi ro là hai trận mở màn của hai đội tuyển Việt Nam diễn ra mà không có bất kỳ kênh nào trong nước phát sóng. Đây là rủi ro có xác suất ở mức trung bình đến cao, với tác động ở mức cao, bởi nó xảy ra đúng thời điểm nhu cầu theo dõi đạt đỉnh.

Rủi ro thứ hai mang tính danh tiếng và so sánh khu vực. Năm nước Đông Nam Á đã có bản quyền. Nếu Việt Nam không có, sự thiếu vắng đó sẽ nổi bật trong tương quan khu vực. Đây là loại rủi ro không gây thiệt hại tài chính trực tiếp, nhưng gây thiệt hại về vị thế và uy tín.

Rủi ro thứ ba là sự mơ hồ. Khi lý do chậm trễ không được nêu, các bên liên quan không thể dự đoán kết cục, và sự bất định kéo dài làm tê liệt khả năng phản ứng của cả khán giả lẫn nhà tài trợ.

Từ góc độ vĩ mô hơn, một điều đáng theo dõi là liệu sự việc này có đẩy các bên Việt Nam về phía những mô hình mua bản quyền khác hay không. Mua chung giữa các quốc gia trong khu vực, mua theo từng môn thay vì mua cả gói, hoặc đầu tư vào một nền tảng phân phối chung, đều là những hướng đi đã xuất hiện ở nơi khác trên thế giới. Nếu một lần chậm trễ như thế này dẫn tới một cách tiếp cận bền vững hơn cho các kỳ đại hội sau, nó có thể có giá trị dài hạn. Nhưng đó là một chữ "nếu" lớn, và nó không giúp gì cho khán giả vào ngày 14 và 15 tháng 9.

Điều cần theo dõi trong vài ngày tới rất cụ thể. Một: liệu có thông báo chốt bản quyền trước giờ bóng lăn hay không. Hai: nếu có, hình thức tiếp cận là phát miễn phí hay trả tiền, bởi điều này quyết định lượng khán giả có thể tiếp cận. Ba: danh tính đơn vị mua, bởi nó cho biết mức độ trưởng thành của thị trường bản quyền trong nước. Bốn: kết quả hai trận đấu, vì kết quả sẽ chuyển hướng câu chuyện từ bản quyền sang chuyên môn. Năm: cách các đài láng giềng xử lý, vì đó là thước đo so sánh.

SUY NGẪM CUỐI: QUYỀN ĐƯỢC XEM LÀ MỘT PHẦN CỦA PHÁT TRIỂN

Những câu chuyện đáng đọc nhất cần 7.500 trang để kể. Câu chuyện này chỉ cần một con số: số không. Số kênh trong nước phát sóng trận mở màn Asiad 20 tính đến sáng ngày 14 tháng 9.

Có một điều tôi muốn nói rõ, bởi nó dễ bị hiểu sai. Việc một thị trường bản quyền chưa chốt một thương vụ không phải là một bi kịch quốc gia. Nó là một dấu hiệu. Nó chỉ ra rằng một hệ sinh thái thể thao có thể đạt được thành tích trên sân cỏ, có được vị trí hạt giống trên bàn giấy, mà vẫn còn một khâu yếu ở giữa hạ tầng thương mại và trải nghiệm của khán giả. Bóng đá phát triển không chỉ bằng bàn thắng. Nó phát triển bằng khả năng để người dân theo dõi những bàn thắng đó.

Nếu tôi phải rút ra một bài học từ lần này, thì đó là: quyền được xem là một phần của quá trình phát triển thể thao, không phải một tiện ích đi kèm. Một nền bóng đá đầu tư hàng thập kỷ cho đào tạo trẻ, cho đội tuyển quốc gia, cho hệ thống thi đấu, mà để khán giả không biết bật kênh nào khi đội đá trận mở màn, thì đang bỏ quên mắt xích cuối cùng nối mọi công sức đó tới công chúng. Chiếc mắt xích cuối cùng thường là chiếc mắt xích bị đánh giá thấp nhất, và cũng là chiếc mắt xích dễ đứt nhất.

Trận đấu vẫn sẽ diễn ra. Bóng vẫn sẽ lăn. Đội tuyển nữ vẫn sẽ bước ra sân lúc 14 giờ ngày 14 tháng 9, và U23 vẫn sẽ vào sân lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9. Câu hỏi còn lại không nằm ở việc bóng có lăn hay không. Câu hỏi nằm ở việc có bao nhiêu người Việt Nam được nhìn thấy nó lăn. Đó mới là thứ đáng để chờ đợi một câu trả lời rõ ràng, trước khi tiếng còi khai cuộc vang lên.

Và như mọi khi, tôi sẽ tiếp tục đếm. Khi nghi ngờ, hãy đếm. Khi đếm xong, hãy nghi ngờ cách đếm.