Bầu Thụy và ghế Chủ tịch VFF: cuộc đua được định giá bằng dòng tiền bản quyền

Trong một mùa V.League 1, câu lạc bộ tầm trung xoay ngân sách khoảng 60 tỷ đồng cho 26 vòng đấu; phần chia từ bản quyền truyền hình mà đội bóng ấy nhận về chỉ vài tỷ. Khoảng cách giữa chi phí vận hành và nguồn thu tập thể là nơi sinh ra mọi cuộc vận động cho chiếc ghế Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam. Ông Nguyễn Đức Thụy, quen với tên gọi Bầu Thụy, Chủ tịch HĐQT Ngân hàng SHB, được ghi nhận đang chuẩn bị ứng cử nhiệm kỳ tới. Một tấm séc không làm nên lá phiếu. Thứ làm nên lá phiếu là quyền phân bổ dòng tiền mà các câu lạc bộ không thể tự tạo ra.

VFF tổ chức đại hội theo nhiệm kỳ bốn năm. Đại biểu gồm đại diện các liên đoàn bóng đá tỉnh, thành phố, các câu lạc bộ chuyên nghiệp và một số đơn vị trực thuộc, tổng số phiếu thường ở mức trên dưới 60. Ứng viên Chủ tịch phải được tổ chức thành viên giới thiệu, phải có tên trong danh sách chốt trước ngày khai mạc, và phải vượt quá bán trong phiếu bầu kín. Quy trình ấy đọc lên rất khô, nhưng nó là một bộ lọc quyền lực: ai nắm được nhóm giới thiệu thì người đó nắm được danh sách.

Điều thường bị bỏ qua: VFF không trực tiếp bán bản quyền V.League 1. Quyền thương mại giải chuyên nghiệp nằm ở Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam, nơi VFF là cổ đông. VFF bán hình ảnh đội tuyển quốc gia, bán suất tài trợ áo đấu, bán bản quyền các trận vòng loại và giao hữu quốc tế. Chiếc ghế Chủ tịch VFF vì thế không ngồi trên két tiền của V.League, mà ngồi trên két tiền của đội tuyển. Giá trị hình ảnh của những cầu thủ như Nguyễn Quang Hải hay Đỗ Hùng Dũng là tài sản đem ra đàm phán với nhà tài trợ, và tài sản ấy chỉ tăng giá khi đội tuyển thắng.

Tôi theo dõi bóng đá Việt Nam 26 năm, từ những chiều kín khán đài Hàng Đẫy đến các trận đội tuyển ở Mỹ Đình. Kinh nghiệm ấy dạy tôi một điều: mọi cuộc bầu cử ở VFF đều được quyết định xong trước giờ khai mạc đại hội. Phần còn lại chỉ là nghi thức và đếm phiếu.

Logic của một ngân hàng khi bước vào bóng đá không nằm ở tình yêu trái bóng. Một ngân hàng thương mại chi hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho quảng bá thương hiệu; tài trợ bóng đá là kênh tiếp thị có đơn giá rẻ hơn giờ vàng truyền hình, lại kèm lợi ích mà quảng cáo không có: quan hệ với chính quyền địa phương và với hàng chục doanh nghiệp sở hữu câu lạc bộ. Với một nhà băng, bóng đá là hạ tầng quan hệ, không phải hạng mục từ thiện. Khoản lợi nhuận đó không nằm trên bảng cân đối kế toán.

Nhưng khoản lợi nhuận lớn hơn nằm ở phía câu lạc bộ. Phần lớn đội bóng V.League 1 thua lỗ, sống nhờ tài trợ của doanh nghiệp chủ quản và nhờ hạn mức tín dụng. Một câu lạc bộ muốn mua cầu thủ ngoại giá 300.000 đô la Mỹ thường phải vay hoặc giãn nợ. Khi người đứng đầu liên đoàn đồng thời là người đứng đầu một ngân hàng, hệ thống ra quyết định của giải đấu có thêm một trục mới: quan hệ chủ nợ và con nợ. Một chủ tịch ngân hàng không mang tiền mặt tới VFF; ông mang hạn mức tín dụng tới, và hạn mức tín dụng chính là lá phiếu được trả góp.

Đừng tin vào số tiền công bố, hãy tin vào dòng tiền thật. Con số tài trợ vài trăm tỷ trên bảng tin không cho biết bao nhiêu phần được giải ngân, giải ngân trong mấy năm, và bao nhiêu phần quay lại dưới dạng hợp đồng quảng cáo, thuê văn phòng hay ưu đãi tín dụng. Ở VFF, một phần đáng kể chi phí vận hành được trả bằng hiện vật và bằng thỏa thuận dịch vụ, nên báo cáo tài chính trình đại hội chỉ là bề mặt. Muốn đọc đúng, phải đọc phần thuyết minh.

Chiến thắng trên sân cỏ là hệ quả của những cuộc gọi từ 12 tháng trước. Ở cấp liên đoàn, cuộc gọi ấy là một quyết định phân bổ: bao nhiêu cho đội tuyển quốc gia, bao nhiêu cho bóng đá trẻ, bao nhiêu cho các liên đoàn địa phương. Ba nhóm này có lợi ích khác nhau. Đội tuyển tạo hình ảnh và tiền tài trợ; bóng đá trẻ tạo nguồn cầu thủ; liên đoàn địa phương tạo phiếu. Một chủ tịch khéo là người chia ngân sách theo tỷ lệ khiến cả ba nhóm cùng thấy mình được ưu tiên trong một nhiệm kỳ.

Hai quyền không tốn một đồng ngân sách nhưng tạo ra giá trị kinh tế lớn nhất: quyền phê duyệt quy chế giải và quyền giám sát công tác trọng tài. Chúng quyết định ai được dự cúp châu Á, ai xuống hạng, ai được hưởng suất bản quyền. Trong một giải mà khoảng cách giữa trụ hạng và xuống hạng lên tới hàng chục tỷ đồng tiền tài trợ, một quyết định hành chính có giá trị ngang một bản hợp đồng chuyển nhượng lớn. Vì thế, cuộc đua ghế Chủ tịch luôn được định giá bằng những thứ không xuất hiện trong cương lĩnh: một suất đăng cai, một học viện, một hợp đồng cung cấp trang phục. Mỗi cam kết ấy đều có người nhận cụ thể, và người nhận thường là người cầm phiếu.

Tôi từng dựng bảng tính cho công việc bình luận: chi phí ròng một mùa của một cầu thủ bằng (phí chuyển nhượng + lương) chia cho số năm hợp đồng. Với lá phiếu, công thức tương tự: chi phí ròng một phiếu bằng (giá trị tài trợ + hạn mức tín dụng + lợi ích hạ tầng) chia cho số tổ chức thành viên cần thuyết phục. Con số cuối cùng không bao giờ được công bố, nhưng ứng viên nào cũng tính.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở đây. Câu chuyện được bán ra thị trường là bóng đá Việt Nam cần một người có tiền. Nhưng thị trường tài trợ không định giá giải đấu bằng số tiền chủ tịch mang vào; nó định giá bằng rủi ro quản trị. Một nhà tài trợ ký hợp đồng ba năm sẽ hỏi ba câu: ai kiểm soát xung đột lợi ích, ai kiểm toán dòng tiền, và nếu câu lạc bộ của chủ tịch tranh suất trụ hạng ở vòng cuối thì ai bảo đảm tính chính danh của kết quả.

Không có câu trả lời bằng văn bản, nhà tài trợ sẽ chiết khấu. Khoản chiết khấu ấy thường lớn hơn phần tiền một cá nhân có thể bỏ vào. Thị trường chuyển nhượng giống một ván cờ tưởng; hợp đồng chỉ là nước chiếu tướng cuối cùng, và ở cấp liên đoàn, nước chiếu tướng là một điều khoản trong quy chế giải. Kịch bản xấu nhất: SHB Đà Nẵng vào vòng cuối trong nhóm nguy hiểm, một trận đấu có quyết định gây tranh cãi, và mọi nhà tài trợ của giải bị hỏi những câu họ không muốn trả lời. Tôi đặt mốc kiểm chứng cho mình: nếu ông Thụy đắc cử, trong 12 tháng đầu nhiệm kỳ phải có văn bản công khai về sở hữu chéo và giám sát trọng tài.

Bóng đá Việt Nam đang ở điểm mà tiền không còn là vấn đề lớn nhất; cách tiền được phân bổ mới là vấn đề. Một chiếc ghế có thể đổi chủ trong một buổi sáng, còn một quy chế minh bạch phải mất nhiều nhiệm kỳ mới xây xong. Ở đây không có may mắn, chỉ có những người chịu đọc kỹ hơn một chút. Sau bốn năm, thứ đáng chờ đợi là một bản công bố dòng tiền đầy đủ của VFF; tên người ngồi trên chiếc ghế ấy chỉ là phần phụ.