HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi: đường vòng qua nhánh thua và cái trần nằm sau chuẩn Nhật

Mở bài

Ở kata, không có ai ngã xuống. Không máu, không tiếng đếm, không khoảnh khắc trọng tài nâng tay người thắng cuộc. Vậy mà khi Bùi Ngọc Nhi bước vào lượt thi của mình ở nội dung kata cá nhân nữ tại Asiad 20, tôi ngồi cách sàn đấu vài mét và thấy cổ họng mình khô đi như đang đứng trước một pha va chạm trong vòng cấm cần tới VAR.

Tôi đã cầm còi năm năm. Tôi quen với những phán quyết đến trong tích tắc, bằng một cái phất tay, một lần chạm tai nghe, một lần nhìn vào màn hình rồi đổi ý. Nhưng kata không vận hành như vậy. Ở đó, phán quyết đến chậm rãi, qua từng con số hiện lên trên bảng điểm, và thứ bị mổ xẻ không phải là phản xạ — mà là cả một quãng đời rèn luyện được nén vào khoảng hai mươi giây.

Ngọc Nhi thua vận động viên người Nhật ở vòng loại. Cô rơi xuống nhánh thua. Rồi cô thắng một vận động viên Hàn Quốc. Rồi thắng một vận động viên Singapore. Và tấm HCĐ đến.

Tôi nhìn thấy điều không ai thấy, và phải sống chung với nó. Điều không ai thấy ở đây không nằm trên sàn — nó nằm trong chính cái bảng đấu.

Bối cảnh

Ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20 tại Aichi-Nagoya khép lại với 31 bộ huy chương được trao. Thái Lan vươn lên với 3 HCV, phần lớn đến từ teqball. Việt Nam có 2 HCĐ.

Trên tiêu đề, hai chữ "HCĐ" được đặt cạnh nhau. Nhưng hai tấm huy chương ấy đến từ hai thế giới khác hẳn.

Một tấm thuộc về teqball — môn bóng chơi trên bàn cong, xa lạ với mọi định nghĩa về võ thuật. Tấm còn lại thuộc về kata, nội dung biểu diễn của karate, nơi vận động viên trình diễn một bài quyền định sẵn và được chấm điểm theo kỹ thuật, độ khó cùng tính thẩm mỹ.

Với tôi, sự phân biệt này không phải chuyện nhỏ. Kata không phải đối kháng. Ở kumite, hai võ sĩ tìm cách ghi điểm bằng đòn đánh hợp lệ trong thời gian quy định, và xác suất thắng bại phụ thuộc vào tốc độ, khoảng cách, thời điểm ra đòn. Ở kata, võ sĩ đấu với chính mình trước một hội đồng giám khảo. Không có đối thủ để đọc, không có pha phản công để tính toán. Có một bài thi, và có những con số.

Trong ngày thi đấu ấy, Chu Văn Đức bước vào nội dung kumite nam 60kg. Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan, nội dung quyền của wushu. Hai nội dung sanda khởi tranh từ vòng loại. Đoàn Việt Nam còn góp mặt ở nhiều môn khác, trong đó có MMA.

Bảng tin dừng ở đó. Không có kết quả của Chu Văn Đức. Không có thứ hạng chung kết của Nguyễn Văn Sỹ. Không có tên, không có tỷ số của hai trận sanda.

Tôi đã theo dõi bảng tin thể thao Việt Nam nhiều năm, và có một điều lặp lại: những nội dung võ thuật mang tính đối kháng thường bị xử lý ở phần cuối bài, sau khi người ta đã kể hết về bóng đá, bơi lội hay bắn súng. Karate, wushu, sanda nằm ở rìa câu chuyện, dù chúng là những môn góp huy chương thật.

Phân tích cốt lõi

Quay lại câu chuyện của Ngọc Nhi, vì đó là phần duy nhất mà bảng tin cho tôi đủ dữ liệu để làm việc.

Điều cần nói trước tiên: việc cô thua vận động viên Nhật Bản ở vòng loại không hề loại cô khỏi cuộc chơi. Đó là đặc điểm cấu trúc của kata ở các giải đấu cấp châu lục. Thể thức loại trực tiếp có nhánh thua, và mỗi nhánh thua trao một tấm HCĐ. Nói cách khác, thất bại đầu tiên không phải dấu chấm hết — nó chỉ chuyển vận động viên sang một con đường khác.

Nhưng con đường ấy có giá của nó. Muốn đi hết nhánh thua, võ sĩ phải thắng liên tục, thường là hai trận, trong khi vẫn phải giữ nguyên chất lượng bài thi. Với kata, điều này khó hơn người ngoài tưởng. Bạn không thể tung ra một bài an toàn để bảo toàn lực — giám khảo chấm ngay lập tức. Muốn đi tiếp, bạn phải trình diễn ở mức cao nhất, hai lần, ba lần trong cùng một ngày, trước cùng một hội đồng, dưới cùng một áp lực.

Ngọc Nhi đã làm được điều đó trước Hàn Quốc và Singapore. Cô không lấy lại được vị trí trong nhánh thắng, nhưng cô lấy được thứ vẫn còn nguyên giá trị: một tấm huy chương châu lục.

Với một quốc gia đang tìm chỗ đứng ở các nội dung biểu diễn, chi tiết này quan trọng hơn nó trông. Kata không có bảng tỷ số để tra cứu sau trận. Nó chỉ có thứ hạng. Và thứ hạng, khi tách khỏi điểm số, không cho biết khoảng cách giữa các võ sĩ là một phần mười hay một trời một vực.

Vậy tấm HCĐ này nói lên điều gì về vị trí của cô trên bản đồ kata nữ châu Á?

Ở đây tôi phải nói thẳng về giới hạn của dữ liệu. Tôi không có điểm kỹ thuật của cô, không có điểm thực hiện, không có độ khó của bài quyền. Không có bảng chấm nào được công bố. Muốn kết luận cô mạnh ở đòn nào, yếu ở thế nào, cần bản chấm chi tiết — và tôi không có nó trong tay.

Nhưng cấu trúc đường đấu thì vẫn nói lên vài điều.

Nhật Bản là cường quốc số một của kata thế giới, và vị thế đó không phải chuyện ngày một ngày hai. Vận động viên Nhật lớn lên trong hệ thống đào tạo mà kata là nền tảng, nơi các bài quyền được truyền qua nhiều thế hệ, nơi một bài thi bị chấm bằng những tiêu chuẩn khắt khe nhất. Hàn Quốc và Singapore là những quốc gia thứ cấp ở nội dung này. Khi Ngọc Nhi thua Nhật rồi thắng Hàn và Singapore, kết quả vẽ ra một vị trí khá rõ: cô nằm dưới chuẩn cao nhất của châu lục, và nằm ở vùng đỉnh của tầng ngay sau đó.

Đó là một vị trí đáng trân trọng. Nhưng đó cũng là một cái trần cần được gọi đúng tên, bởi một cái trần chỉ có thể bị phá nếu nó được nhìn thẳng.

Góc nhìn phản trực giác

Có một thói quen trong cách chúng ta đọc bảng tin thể thao: mọi tấm huy chương đều được xếp ngang nhau. HCV là HCV. HCĐ là HCĐ. Và trong cùng một ngày, hai HCĐ của Việt Nam đứng cạnh nhau trên một dòng.

Nhưng một tấm HCĐ kata và một tấm HCĐ teqball không cùng bản chất. Chúng khác nhau về hệ thống đào tạo phía sau, về mật độ cạnh tranh, về con số người theo đuổi môn. Khi gộp chúng lại, chúng ta vô tình xóa đi một thực tế: có những tấm huy chương được lấy ở sân chơi mà cả châu lục chỉ có vài quốc gia thực sự cạnh tranh, và có những tấm huy chương được lấy ở sân chơi mà suất tham dự đã là một cuộc chiến.

Tôi từng viết một bài kết luận "không đủ bằng chứng đòi penalty" rồi bị hàng trăm bình luận dội ngược, và tôi đã sửa mình theo số đông. Đó là lần tôi học được rằng người phân tích không được phép đổi kết luận vì áp lực. Nhưng cũng phải học điều ngược lại: không được phép gọi một thứ to hơn hoặc nhỏ hơn bản chất của nó, chỉ để câu chuyện nghe hay.

Vấn đề ở đây không nằm ở Ngọc Nhi. Vấn đề nằm ở cách xếp chữ.

Và còn một điều nữa khiến tôi dè chừng khi đọc bảng tin dạng này. Bảng tin liệt kê MMA như một nội dung thi đấu của đoàn. Chương trình chính thức của một kỳ đại hội châu lục là thứ được công bố rõ ràng, và người hâm mộ có quyền đối chiếu. Một bảng tin kể ra nhiều môn nhưng chỉ đưa kết quả của một môn, để trống phần còn lại, là một bảng tin chưa hoàn thành — chưa nói đến việc có thể sai.

Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng. Và người hâm mộ xứng đáng được nhận một bảng kết quả đầy đủ, không phải một tiêu đề gộp.

Kết bài

Tấm HCĐ của Ngọc Nhi là một sự thật sạch, có đường đi rõ ràng, và nó sẽ còn nguyên giá trị sau khi ngày thi đấu này bị ngày mai phủ lên. Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi mà tôi nghĩ người làm thể thao nên giữ lại: chúng ta muốn công chúng hiểu về thể thao qua tiêu đề, hay qua từng nội dung cụ thể?

Bởi nếu chọn cách thứ hai, việc đầu tiên cần làm không phải là viết hay hơn, mà là công bố đủ. Chu Văn Đức đánh thế nào, Nguyễn Văn Sỹ về thứ mấy, hai trận sanda kết thúc ra sao. Trả lời được những câu đó, chúng ta mới có thể bắt đầu bàn về phương hướng rèn luyện của karate và wushu Việt Nam ở kỳ đại hội tới — và mới có thể biết mình đang đứng ở đâu trên bản đồ.