Từ bể 10 làn ở Cypress nhìn về bơi lội Việt Nam: đường ống đào tạo không tự mọc lên

Có một chi tiết trong bản tin tuyển dụng của FLEET Swimming, một câu lạc bộ bơi lội ở vùng Cypress, phía tây bắc Houston, khiến tôi đọc lại ba lần. Câu lạc bộ này có một bể 50m ngoài trời 10 làn, một khu tập khô trong nhà, và đang vận hành chương trình cho vài trăm vận động viên trải từ nhóm học bơi đến cấp quốc gia. Tất cả thuộc về một câu lạc bộ cấp cơ sở, có ban quản trị, có ngân sách được phê duyệt, có kế hoạch nhân sự, và đang tìm một huấn luyện viên trưởng.

Ở Việt Nam, một bể 50m gắn trực tiếp vào đường ống đào tạo trẻ của một tổ chức cấp cơ sở là cấu hình gần như không tồn tại. Bể dài của chúng ta nằm rải rác ở các trung tâm thể thao, phục vụ giải đấu vài lần mỗi năm rồi trở lại im lặng. Còn ở Cypress, nước trong bể ấy chạy quanh năm cho các nhóm tuổi, và có một người được trả lương để đứng trên bờ điều hành guồng máy đó.

Tôi ghi lại chi tiết này rồi tự hỏi: nếu đặt một bể như thế cạnh một trung tâm đào tạo bài bản, điều gì ở bơi lội Việt Nam sẽ đổi, và điều gì sẽ đứng yên?

Bối cảnh: đường ống nghẽn ở khúc giữa

Hơn hai mươi năm ngồi bên thành bể, từ những buổi chạy tin cho chuyên trang bơi lội đến những buổi lập bảng biểu cho các trung tâm huấn luyện, tôi nhận ra một mẫu hình lặp đi lặp lại ở bơi lội Việt Nam: phần đầu đường ống rất rộng, phần cuối đường ống rất hẹp, và khúc giữa thì tắc.

Phần đầu là phổ cập. Mỗi năm có hàng trăm nghìn trẻ em Việt Nam được học bơi, qua trường học, qua trung tâm tư nhân, qua các chiến dịch phòng chống đuối nước. Đó là thành tựu xã hội thật, không thể phủ nhận. Nhưng phần lớn trong số đó dừng lại ở kỹ năng sống.

Phần cuối là đội tuyển quốc gia. Ở đó có những cái tên mà cả nước biết: Nguyễn Thị Ánh Viên với bộ sưu tập huy chương SEA Games, Nguyễn Huy Hoàng với tấm huy chương ASIAD ở nội dung 1.500m tự do, lớp trẻ như Trần Hưng Nguyên hay Phạm Thanh Bảo đang được kỳ vọng. Nhưng số ghế ở khúc cuối ấy chỉ đếm được trên đầu ngón tay, và độ tuổi trung bình của những người ngồi đó đang tăng lên.

Khúc giữa là hệ thống thi đấu theo nhóm tuổi từ khoảng 9 đến 17. Đây là nơi một đứa trẻ biết bơi trở thành một vận động viên biết đua. Ở nhiều nền bơi lội, khúc giữa này dày đặc đến mức mỗi cuối tuần đều có giải, mỗi mùa đều có bảng xếp hạng, và mỗi vận động viên 13 tuổi đều biết vị trí của mình trong hệ thống. Ở Việt Nam, khúc giữa mỏng, phân tán, và không có thước đo thống nhất.

Đó là lý do tôi đọc bản tin tuyển dụng của FLEET Swimming như đọc một bản vẽ. Một bản mô tả công việc tử tế sẽ nói ra cấu trúc mà tổ chức đó tin tưởng: ai ra quyết định, cái gì được đo, và cái gì được trả tiền để duy trì.

Cách tôi kiểm chứng một bản tin như thế gồm ba nguồn. Nguồn thứ nhất là phần mô tả hạ tầng và vai trò chuyên môn. Nguồn thứ hai là phần cấu trúc quản trị: báo cáo cho ai, ngân sách do ai duyệt, huấn luyện viên được trao quyền đến đâu. Nguồn thứ ba là phần tiêu chí đánh giá và các tín hiệu rủi ro. Cỡ mẫu ở đây là một bản tin duy nhất, nên những gì tôi viết dưới đây được đặt trong khung giả thuyết, không phải kết luận.

Đọc bản tin: bốn bậc thang và một lối ra

Điều đầu tiên đập vào mắt là hạ tầng nước dài. Một bể 50m 10 làn ngoài trời, cộng thêm khu tập khô trong nhà. Sự khác biệt giữa bể 25m và bể 50m không nằm ở con số mét. Bể ngắn thưởng cho kỹ thuật xoay người, cho khả năng nín thở dưới nước, cho những pha bật thành bể được huấn luyện kỹ đến từng phần trăm giây. Bể dài thưởng cho hiệu suất sải tay, cho phân bổ nhịp độ, cho nền aerobic được xây bằng hàng nghìn mét bơi thẳng. Hai đường đua khác nhau sinh ra hai kiểu vận động viên khác nhau.

Giả thuyết của tôi, và tôi nói rõ đây là giả thuyết vì tôi chưa có đủ dữ liệu chuỗi thời gian để khẳng định: phần lớn đường đua của lứa tuổi thiếu niên Việt Nam diễn ra ở bể ngắn, và vì thế chúng ta có xu hướng đào tạo ra những vận động viên giỏi xử lý bể ngắn hơn là giỏi chịu đựng bể dài. Hệ quả rơi đúng vào sân khấu khu vực, nơi các giải lớn thường thi ở bể 50m. Muốn kiểm chứng, tôi cần một chuỗi thành tích của cùng một nhóm vận động viên ở cả hai loại bể trong ít nhất ba mùa giải. Tôi chưa có chuỗi đó.

Điều thứ hai là cách phân vai. Bản tin nói rõ: huấn luyện viên trưởng sẽ trực tiếp đứng bờ huấn luyện nhóm cao nhất, đồng thời dẫn dắt đội ngũ huấn luyện viên, đồng thời định hình triết lý đào tạo, và vẫn phải báo cáo lên ban quản trị trong khuôn khổ ngân sách đã được duyệt. Cấu trúc ấy tách hai loại quyền: quyền quyết định chuyên môn bơi thuộc về huấn luyện viên trưởng, quyền quyết định nguồn lực thuộc về ban quản trị.

Ở Việt Nam, hai loại quyền này thường bị trộn vào một người. Huấn luyện viên giỏi nhất của một địa phương vừa phải lo giáo án, vừa phải lo kinh phí, vừa phải lo giấy tờ, vừa phải lo đưa vận động viên đi thi. Kết quả là người tài nhất bị kéo mỏng nhất. Tôi từng ngồi trong những cuộc họp mà một huấn luyện viên phải trình bày cả kế hoạch tập luyện lẫn hóa đơn tiền điện cho bể trong cùng một buổi sáng.

Điều thứ ba là mô hình tiến bộ. Bản tin mô tả bốn bậc: học bơi, nhóm tuổi, nhóm cao cấp, rồi cấp quốc gia hoặc tuyển sinh đại học. Bậc thứ tư đáng chú ý nhất. Đầu ra của chương trình không phải chỉ là đội tuyển quốc gia. Đầu ra còn là học bổng đại học. Nói cách khác, một vận động viên 18 tuổi không đủ đỉnh cao vẫn có chỗ để đi, và chỗ đó vẫn nằm trong hệ sinh thái bơi lội. Một vận động viên 18 tuổi tài năng nhưng chậm chín vẫn không bị hệ thống thải ra ngoài.

Bơi lội Việt Nam thiếu bậc thứ tư này. Khi một vận động viên 17, 18 tuổi không vào được đội tuyển quốc gia, phần lớn không có lối rẽ nào trong làng bơi. Em ấy vào đại học với tấm huy chương giải trẻ trong ngăn kéo và bơi hai buổi mỗi tuần cho vui. Đường ống không rò rỉ, nó đứt hẳn ở khúc nối.

Điều thứ tư là tập khô. Bản tin nhấn mạnh việc tích hợp sức mạnh, độ linh hoạt và phòng ngừa chấn thương vào chính các buổi tập. Đây là điểm mà bơi lội Việt Nam thường làm sau, làm ít, hoặc làm đối phó. Vai và lưng của một vận động viên bơi mười lăm nghìn mét mỗi tuần là một bài toán cơ sinh học, và bài toán đó không giải được bằng cách bơi thêm. Nó chỉ giải được bằng cách tập ngoài nước một cách có thiết kế.

Điều thứ năm là vận hành. Bản tin nhắc đến các cơ sở vệ tinh, hợp tác với huấn luyện viên bậc trung học trong khu vực, và trách nhiệm tuyển dụng, giữ chân vận động viên. Ở đây có một chi tiết tôi cho là quan trọng nhất về mặt quản trị: chương trình này không vận hành bằng cảm hứng. Nó vận hành bằng lịch, bằng hồ sơ, bằng các mốc đánh giá. Muốn biết một chương trình có thật hay không, người ta xem nó có dữ liệu hay không.

Và dữ liệu mà một chương trình như thế tự đặt ra để theo dõi chính mình mới là phần đáng học. Tốc độ tiến bộ của vận động viên từ nhóm tuổi lên cấp quốc gia. Tỷ lệ giữ chân huấn luyện viên, với ngưỡng cảnh báo khi vượt 20% một mùa. Hiệu suất thi đấu ở các giải địa phương và khu vực. Ba chỉ số đó không hào nhoáng. Chúng chỉ có một công dụng: biến một niềm tin thành một thứ có thể kiểm tra được.

Góc phản trực giác: bể bơi không sinh ra huy chương

Có một phần trong bản tin ấy không nói ra, và đó là phần tôi quan tâm nhất. Không có con số nào về thành tích hiện tại của câu lạc bộ. Bao nhiêu vận động viên đang ở cấp quốc gia, tỷ lệ vượt chuẩn dự tuyển các giải trẻ quốc gia là bao nhiêu, thành tích ở giải vô địch bang ra sao — tất cả đều vắng mặt. Bản tin mô tả một cơ hội, và cơ hội thì luôn được viết ở thì tương lai.

Đó là lý do tôi đọc bản tin này như một bản cáo bạch tuyển dụng. Người tuyển dụng trả tiền để mua kỳ vọng về một quỹ đạo. Thị trường chuyển nhượng là nơi duy nhất người ta trả tiền cho kỳ vọng, không phải hiện tại. Thị trường lao động huấn luyện viên cũng vậy, chỉ khác là ở đó người ta trả bằng hợp đồng nhiều năm thay vì phí chuyển nhượng.

Tương quan không phải nhân quả, và đây là chỗ mà tôi muốn những người làm chính sách thể thao Việt Nam đọc chậm lại. Nếu cứ có bể 50m là có huy chương, thì những nơi nhiều bể 50m nhất đã thống trị đường đua khu vực từ lâu. Bể dài là điều kiện cần. Nó không phải điều kiện đủ. Thứ biến điều kiện cần thành kết quả là một cấu trúc trách nhiệm: ai chịu trách nhiệm về việc một đứa trẻ 11 tuổi bơi 100m tự do nhanh hơn hai giây sau một năm, và người đó bị đánh giá bằng con số nào.

Có một cám dỗ khác mà tôi phải cảnh báo, vì tôi từng sa vào nó. Tôi từng coi mô hình là thánh kinh. Giờ nó chỉ là la bàn — nhưng thiếu nó, ta lạc. Mô hình câu lạc bộ của bơi lội Mỹ đứng trên ba trụ cột không tồn tại ở Việt Nam: hệ thống tài trợ bằng phụ huynh tình nguyện, hệ sinh thái thể thao học đường có giải đấu cấp bang, và thị trường học bổng đại học. Bê nguyên xi mô hình ấy sang Việt Nam mà bỏ ba trụ cột kia thì chúng ta chỉ mua được một cái bể đẹp và một bản kế hoạch không ai thực thi.

Thứ có thể bê sang được, và bê sang rẻ hơn nhiều, là cấu trúc trách nhiệm. Một người chịu trách nhiệm chuyên môn rõ ràng. Một ban quản trị duyệt ngân sách và không can thiệp vào giáo án. Ba chỉ số bị đánh giá công khai. Một lối ra cho vận động viên 18 tuổi không đủ đỉnh cao.

Phần còn lại của câu chuyện nằm ở sự phi lý mà bơi lội luôn giữ riêng cho mình. Một đứa trẻ có thể bơi đúng giáo án, đúng số mét, đúng nhịp tim, và vẫn chậm hơn đối thủ vì dậy thì muộn hơn nửa năm. Không mô hình nào tính được biến số đó. Cách duy nhất để sống chung với nó là thiết kế đường ống đủ dài để một năm chậm trễ không kết thúc cả sự nghiệp.

Điều cần theo dõi

Trong ba đến năm năm tới, chỉ có ba con số cho tôi biết câu lạc bộ ấy có thực sự xây được thứ họ hứa. Số vận động viên vượt chuẩn các giải trẻ quốc gia hằng năm. Tỷ lệ huấn luyện viên ở lại sau mỗi mùa. Và số vận động viên tốt nghiệp phổ thông vẫn tiếp tục bơi ở cấp đại học. Nếu cả ba cùng tăng, mô hình đứng vững. Nếu chỉ có cái bể đẹp còn hai chỉ số kia đi ngang, chúng ta đang nhìn một cơ sở hạ tầng không có đường ống.

Bơi lội Việt Nam đứng trước một lựa chọn không hề dễ chịu. Chúng ta có thể tiếp tục đếm huy chương ở đỉnh tháp, hoặc bắt đầu đếm số vận động viên 14 tuổi còn ở lại với đường đua. Với một quốc gia mà khúc giữa của đường ống đang nghẽn và khúc cuối đang đứt, việc đếm ở đỉnh tháp là cách nhanh nhất để không nhìn thấy vấn đề. Danh tiếng chỉ là cái tên. Thứ ở lại luôn là cách bạn đọc trận đấu.

Vậy ai đang giữ khúc giữa?